Przodkowie mojej żony - cz. III - prapradziadkowie po mieczu

Na koniec poprzedniego artykułu nadmieniłem, że wpis poświęcony prapradziadkom mojej żony być może nie ukaże się w kwietniu, a w późniejszym terminie, ponieważ wciąż czekam na informację na temat metryczek dowodowych Franciszki i Mikołaja Janasów z archiwum w Milanówku. Zdecydowałem jednak, że podobnie jak w przypadku moich prapradziadków, artykuł opisujący prapradziadków żony również podzielę na dwie części. Dziś opowiem o tych ze strony taty (po mieczu), a gdy nadejdzie odpowiedź z archiwum - o tych ze strony mamy (po kądzieli), w tym o Franciszce i Mikołaju Janasach. Ze względu na większą niż przewidywana liczbę wpisów kategorię „Nasi przodkowie” podzieliłem na dwie osobne - „Moi przodkowie” i „Przodkowie mojej żony”. Wpis o prapradziadkach mojej żony po kądzieli, który być może ukaże się w czerwcu (informacja z Milanówka raczej nie nadejdzie w ciągu najbliższego miesiąca), zamknie całą serię o naszych przodkach, dlatego zamierzam zamieścić w nim na koniec małe podsumowanie i mapę z miejscami urodzeń antenatów moich i mojej małżonki.

Informacje o prapradziadkach żony są dla mnie stosunkowo „świeże” - do niedawna nie znałem nawet w przybliżeniu dat zgonu większości z nich. Wszyscy z tego grona mieszkali na wsi i prawie wszyscy prowadzili gospodarstwa rolne (prawdopodobnie tylko Józefa i Feliks Wąsikowie oraz przez pewien czas Mariana i Franciszek Kurcaba byli wyrobnikami). Najwcześniej z tej grupy - w 1822 roku - urodziła się Franciszka Graczyk z Żuberków. Dwa lata młodszy był jej mąż Andrzej. Najpóźniej urodzoną była natomiast Franciszka Janas z Rychłowskich, przyszła ona bowiem na świat w 1880 roku. Tylko rok od niej starsza była Józefa Kubik z Sadzińskich. Różnica wieku pomiędzy najstarszą a najmłodszą z tego grona jest więc ogromna - wynosi aż 58 lat. Jednak podobnie jak w przypadku Piotra Graczyka wśród pradziadków żony, tak samo tutaj, gdy jego rodziców - Franciszkę i Andrzeja Graczyków - weźmie się „poza nawias”, różnica ta zmniejsza się do 25 lat. Wtedy najstarszym z prapradziadków staje się Jakub Grabia, urodzony w 1855 roku. Niewiele, bo tylko kilka miesięcy od niego młodsi byli: Franciszek Kurcaba i Feliks Wąsik. Większość lub duża część życia prapradziadków mojej żony (a w przypadku pięciorga z nich - całe życie) przypadła na okres zaborów. Najdłużej żył Mikołaj Janas, który zmarł, mając 88 lat i 3 miesiące. Tuż za mim plasuje się jego żona, wspomniana już Franciszka z Rychłowskich, która przeżyła 87 lat. 80. rok życia przekroczyli też: Szymon Kubik i Marianna Kurcaba z Marków. Najkrócej natomiast - 47 lat i nieco ponad miesiąc - żyła Józefa Wąsik z Grzelaków. Niewiele od niej starsze w w chwili śmierci były: Antonina Grabia ze Skorków i Józefa Kubik z Sadzińskich.

Akt zgonu praprababci żony Antoniny Grabii z d. Skorek (1913). Gdyby każdy akt metrykalny był sporządzony tak czytelnym, zgrabnym pismem jak powyżej, wyszukiwanie przodków byłoby zapewne dużo prostsze. Źródło: Skanoteka

Przodkowie mojej żony - cz. II - pradziadkowie

Niestety czas nie pozwolił mi na opublikowanie wpisu na początku miesiąca, ostatecznie udało się to z dwutygodniowym opóźnieniem. Zgodnie z zapowiedzią opowiem dzisiaj o pradziadkach mojej żony. Wszyscy z nich mieszkali na wsi i byli gospodarzami. Najwcześniej - w 1866 roku - urodził się pradziadek Piotr Graczyk, najpóźniej natomiast - prababcia Jadwiga Janas z Kurcabów - przyszła ona bowiem na świat w 1907 roku. Różnica wieku pomiędzy najstarszym a najmłodszą z tej grupy jest zatem bardzo duża - wynosi aż 41 lat. Jednak biorąc pod uwagę fakt, iż Piotr Graczyk był znacznie starszy od swojej drugiej żony, prababci Władysławy, i wiekowo można by umieścić go pomiędzy prapradziadkami, uprawnione jest wyjęcie go „poza nawias”. Wtedy najstarszym z pradziadków staje się Władysław Porada, urodzony w 1888 roku, a rozstrzał wieku pomiędzy przodkami żony z tego pokolenia to już tylko 19 lat. Większość z tego grona można zaliczyć do pokolenia określanego mianem „lost generation”, czyli pokolenia straconego, którego młodość przypadła na trudne czasy I wojny światowej, pandemii grypy hiszpanki i wojny polsko-bolszewickiej. Później przyszły zawirowania gospodarcze, wielki kryzys i wreszcie II wojna światowa, która zastała ich, gdy byli w wieku średnim - tu jednak należy dodać, że troje z nich - Marianna i Władysław Porada oraz Piotr Graczyk - nie dożyli tej straszliwej wojny. Najdłużej z tej grupy żyła wspomniana już prababcia Jadwiga Janas, która doczekała XXI wieku i zmarła, mając 94 lata i 9 miesięcy. Tuż za nią plasuje się Marianna Cieleban z Kubików, która przeżyła równo 94 lata. Do 80. roku życia zbliżył się też Franciszek Janas (w chwili śmierci miał 79 lat i 8 miesięcy). Najkrócej natomiast, bo tylko 30 lat i niecałe 9 miesięcy, żyła prababcia Marianna Porada z Grabiów.

Dwie rekordzistki wśród pradziadków mojej żony pod względem długości życia: po lewej Marianna Cieleban z d. Kubik, po prawej Jadwiga Janas z d. Kurcaba. Obydwie w chwili śmierci miały skończone 94 lata

Przodkowie mojej żony - cz. I - dziadkowie

Niniejszym wpisem wracam po niemal półrocznej przerwie do kategorii zatytułowanej „Nasi przodkowie”, która jest w zasadzie trzonem całego bloga. Zgodnie z zapowiedzią tym razem wezmę na tapet antenatów mojej żony Dominiki, choć z wiadomych powodów moja wiedza na ich temat jest dużo skromniejsza niż wiedza o moich przodkach.

Dziadkowie mojej żony ze strony mamy - Irena i Mieczysław Graczykowie - fotografia wykonana z okazji ich 25. rocznicy ślubu (ok. 1980 roku)

Dziś opiszę sylwetki i życiorysy przodków żony z pokolenia dziadków. Rozstrzał wieku pomiędzy nimi, w przeciwieństwie do moich dziadków, był dosyć duży. Najwcześniej, bo w 1919 roku, urodził się dziadek Tadeusz Porada. Cztery lata później - w roku 1923 - przyszła na świat jego żona Wanda z Cielebanów. Dziadek Mieczysław Graczyk urodził się w roku 1929. Najpóźniej urodzoną z tej grupy była natomiast babcia Irena Graczyk z Janasów, przyszła ona bowiem na świat w 1934 roku. Różnica wieku pomiędzy najstarszym a najmłodszą z tego grona wynosiła zatem 15 lat. II wojna światowa zastała ich więc w różnych okresach życia - podczas gdy dziadek Tadeusz w 1939 roku był już dorosłym, 20-letnim mężczyzną, babcia Irena miała tylko 5 lat. Bez względu na to konflikt ten bez wątpienia odcisnął na nich wszystkich piętno. Większość ich życia przypadła na okres Polski Ludowej. Ich pokolenie określa się mianem „silent generation”, czyli pokolenia cichego, które musiało żyć w narzuconym systemie, nie wychylać się i ciężko pracować (choć ściśle rzecz biorąc, dziadków Poradów należałoby raczej zaliczyć do „greatest generation” - pokolenia urodzonych w latach 1901 - 1927). Z czworga dziadków mojej żony wieku podeszłego dożył jedynie Mieczysław Graczyk, który zmarł kilkanaście dni przed swoimi 92. urodzinami. Dziadek Tadeusz Porada przeżył 74 i pół roku, a jego żona Wanda - 63 lata i niecałe 3 miesiące. Najkrócej natomiast, bo tylko 58 lat i 4 miesiące, żyła babcia Irena Graczyk. Obydwie babcie zmarły przed swoimi matkami.

Metryczki dowodowe przodków

Pierwszy wpis w roku 2026 publikuję dokładnie w 10. rocznicę śmierci mojej babci Genowefy Góreckiej. Ponieważ jej sylwetkę i życiorys opisałem już we wpisie dotyczącym wszystkich moich dziadków, niniejszy wpis nie będzie o babci Genowefie, niemniej jednak na koniec pozwolę sobie na bardzo osobiste słowa zaadresowane do niej. Najpierw jednak skupię się na metryczkach dowodowych moich przodków (w tym również babci Góreckiej) oraz przodków mojej żony Dominiki, których skany udało nam się uzyskać w zeszłym roku.

Awers i rewers metryczki dowodowej mojej babci Genowefy Góreckiej z d. Pawlak z 1964 roku. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku

Metryczki dowodowe, często mylone z kopertami dowodowymi, są dokumentami zawierającymi podstawowe informacje o osobach, które wyrabiały dowody osobiste w latach 1952 - 1997. Przed rokiem 1952 nie było obowiązku posiadania dowodu przez pełnoletnich obywateli - został on wprowadzony dekretem w roku 1951. Do końca roku 1974 dowody tożsamości były wydawane przez Milicję Obywatelską. W 1975 roku ich rolę przejęły najpierw na krótko urzędy powiatowe, a po ich likwidacji - urzędy miast i gmin. Każdą metryczkę po wydaniu dowodu wysyłano do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, gdzie tworzono Centralną Bazę Adresową. Kiedy obywatel wymienił dowód osobisty, wymieniana była też jego metryczka, a poprzednia była brakowana. Z tego powodu obecnie możliwe jest odszukanie tylko ostatniej metryczki dla każdego przodka. Metryczki wydanych dokumentów tożsamości często były niszczone również po śmierci osoby, której dotyczyły, dlatego nie wszystkie zachowały się do dnia dzisiejszego. Dziś miejscem ich przechowywania jest podlegający pod Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku. Najcenniejsze w metryczkach są moim zdaniem dołączone do nich fotografie. Szczególnie jeżeli nie posiadamy zdjęcia któregoś z przodków, metryczki dowodowe, obok kopert dowodowych, mogą być jedyną szansą na ich odnalezienie.

Genealogia polskich władców - cz. II - Jagiellonowie i królowie elekcyjni

Zanim przedstawię genealogię Jagiellonów, podzielę się swoją osobistą historią związaną z polskimi monarchami. Władcami Polski i ogólnie historią zacząłem interesować się jako dziecko w 2002 roku, kiedy to z okazji Pierwszej Komunii otrzymałem od mojej chrzestnej popularnonaukową książkę historyczną. Było to kalendarium, przedstawiające przekrojowo historię Polski i świata rok po roku od roku 960 do końca XX wieku. Jeszcze bardziej historią zainteresował mnie mój pierwszy jej nauczyciel w szkole podstawowej, świętej pamięci pan Mirosław Pietrucha, o którym wspominałem już na blogu. Potrafił on bardzo ciekawie opowiadać o minionych czasach. Później jeszcze jako dziecko dwukrotnie dostałem od rodziców na urodziny poczty polskich królów i książąt. Wciągnęły mnie one bez reszty. Równolegle moimi konikami były postacie papieży i… astronomia. W 2005 roku w ramach swojej pasji stworzyłem tablicę genealogiczną polskich władców, którą później wykorzystałem w stworzonym przez siebie blogu „Władcy Polski”, założonym w lipcu 2007 roku. Wiosną roku 2011 zakończyłem jego tworzenie (jak również dwóch innych moich blogów) ze względu na konieczność przygotowania się do matury i potem już do niego nie powróciłem. Sam zastanawiam się, czemu moje zainteresowania nie pchnęły mnie na studia historyczne. Myślę, że motywował mną głównie pragmatyzm - nie widziałem siebie w roli nauczyciela, zresztą nie nadaję się do tego charakterologicznie, a w zasadzie tylko to mógłbym robić po tego typu studiach w moim małym mieście.

Drzewo genealogiczne Jagiellonów z dzieła „De Iagellonum familia liber II” autorstwa Josta Ludwika Decjusza (1521, fot. Polona)

Genealogia polskich władców - cz. I - Piastowie i Andegawenowie

We wpisie powitalnym nadmieniłem, że poza genealogią pasjonuję się historią Polski, w tym szczególnie postaciami polskich władców. Jako że wciąż trwa rok 2025, w którym obchodzimy 1000-lecie koronacji pierwszych królów Polski - Bolesława I Chrobrego i Mieszka II Lamberta - postanowiłem, że po raz pierwszy opiszę tutaj zagadnienie luźno związane z tematyką bloga - genealogię polskich królów i książąt. Ponieważ temat jest bardzo szeroki, podzielę go na dwa wpisy. W niniejszym opowiem o Piastach i spokrewnionych z nimi Andegawenach (X - XIV wiek), natomiast w kolejnym - o Jagiellonach, spokrewnionych z nimi Wazach oraz pozostałych królach elekcyjnych (XV - XVIII wiek). Skupię się jednak tylko na władcach panujących jako królowie, książęta zwierzchni lub książęta krakowscy.

Portrety władców Polski od legendarnego Lecha do Zygmunta III Wazy na tle Orła Białego autorstwa Matthäusa Meriana (ok. 1625). Forma dzieła przypomina drzewo genealogiczne - ciągłość władzy ukazana jest tu jako ciągłość rodowa (fot. Wikimedia Commons)

Genealogia dynastyczna, która dla większości uczniów w szkole jest zmorą, dla mnie zawsze była fascynująca. Jest ona ciekawą odskocznią od mojej rodzinnej genealogii. Biorąc pod uwagę stan zachowania akt metrykalnych, poszukując swoich przodków, którzy byli stanu chłopskiego, nie mam szans dojść dalej, niż do XVII/XVIII wieku (przy bardzo dużym szczęściu może udałoby się dobrnąć do XVI stulecia), natomiast rodowód Piastów sięga aż przełomu IX i X wieku. Na szczęście tutaj nie muszę prowadzić już poszukiwań - tym zajęli się historycy, tacy jak Oswald Balzer czy Zygmunt Wdowiszewski, ja natomiast mogę jedynie cieszyć się rezultatami ich prac. Piastowie i Jagiellonowie to przodkowie wszystkich obecnie panujących monarchów europejskich, ale również wielu Polaków. Niewykluczone, że i ja mam wśród swoich antenatów przedstawicieli Piastów (zweryfikować to mogłyby jedynie badania DNA).

Marian Spychalski - brat cioteczny mojego pradziadka?

Dwa tygodnie temu opisałem moją weryfikację legendy panującej w rodzinie mojej mamy, która mówiła o rzekomym pokrewieństwie z bpem Wojciechem Owczarkiem. Dzisiaj natomiast omówię podobny przekaz o koligacji ze znaną postacią w rodzinie taty. Otóż jak twierdził mój cioteczny dziadek Kazimierz Krzywański - również pasjonat genealogii - bratankiem jego babci a mojej praprababci Elżbiety Krzywańskiej ze Spychalskich (nazwisko to zapisywano również jako Spychała) był działacz komunistyczny i marszałek Polski Marian Spychalski. Innymi słowy pradziadek Stanisław Krzywański i polityk mieli być rodzeństwem ciotecznym. Przyznam, że tematowi temu nie poświęciłem chyba nawet połowy takiej uwagi, jak sprawie bpa Owczarka. Pokrewieństwo z komunistycznym dygnitarzem nie było bowiem dla mnie tak atrakcyjne, jak pokrewieństwo z biskupem i kandydatem na ołtarze, choć trzeba przyznać, że marszałek Spychalski miał starszego brata o dużo bardziej chwalebnym od niego życiorysie i stojącym po przeciwnej stronie politycznej barykady.

Po lewej marszałek Polski Marian Spychalski (fot. Wikimedia Commons), po prawej mój pradziadek Stanisław Krzywański - rzekome rodzeństwo cioteczne. Byli oni niemal rówieśnikami - pradziadek był o rok starszy od polityka Polski Ludowej

Bp Wojciech Owczarek - brat mojej praprababci?

Zbliżająca się Uroczystość Wszystkich Świętych to w Kościele Katolickim nie tylko dzień, w którym odwiedzamy groby swoich bliskich (a te dla każdego genealoga są bardzo istotne), zapalamy na nich znicze i stawiamy kwiaty, ale przede wszystkim - o czym niewielu ludzi chyba pamięta - upamiętnienie wszystkich zmarłych chrześcijan, którzy osiągnęli stan zbawienia, czyli inaczej mówiąc są świętymi. Jest to moim zdaniem dobra okazja, aby przywołać postać Sługi Bożego bpa Wojciecha Owczarka, kandydata na ołtarze. Pod koniec bieżącego roku przypada jego 150. rocznica urodzin. W rodzinie mojej mamy, głównie za sprawą babci Genowefy Góreckiej, panował przekaz mówiący o tym, że był on bratem mojej praprababci Florentyny Maj. Legenda ta była jednym z głównych motorów napędowych, które niemal 20 lat temu zafascynowały mnie historią mojej rodziny. Długo jednak zajęło mi ostateczne zweryfikowanie jej prawdziwości. Poniżej przedstawię, jak to wyglądało.

Po lewej Sługa Boży bp Wojciech Owczarek (fot. Zbiory NAC), po prawej moja praprababcia Florentyna Maj - rzekome rodzeństwo. Oboje zmarli w 1938 roku. Fotografię Florentyny Maj zdobyłem w 2021 roku, już po wyjaśnieniu zagadki

Krewni w niemieckich obozach koncentracyjnych

Na początku przepraszam, że po raz kolejny wpis na blogu nie ukazał się o czasie. Tym razem przeszkodziły mi infekcje wirusowe - najpierw mojej córeczki, a potem moja. Tuż przed 2 października, kiedy powinien ukazać się nowy artykuł, leżałem w łóżku z wysoką gorączką i nie byłem w stanie napisać czegokolwiek. Z kolei na 16 października ze względu na brak czasu nie zdążyłem z przygotowaniem tego tematu. Jednak zakładając bloga, liczyłem się z tym, że nie zawsze będę mógł publikować wpisy na czas - co drugi czwartek.

Jak pisałem ostatnio, II wojna światowa pochłonęła około 6 milionów polskich obywateli. Większość z nich to ofiary niemieckich obozów. III Rzesza tworzyła obozy koncentracyjne od samego początku swojego istnienia w 1933 roku. Początkowo przeznaczone były one przede wszystkim dla opozycji antyhitlerowskiej. Pierwszy z nich utworzono w Dachau, zaś kolejne m.in. w Sachsenhausen, Buchenwaldzie, Mauthausen, Flossenbürgu i Ravensbrück. Po rozpoczęciu wojny w 1939 roku sieć obozów znacznie się rozrosła. Nowe z nich zaczęły powstawać w dużej mierze na terenach państw okupowanych. Największym w okupowanej Polsce był KL Aschwitz-Birkenau. Wprowadzono też nowe typy obozów, w tym obozy natychmiastowej zagłady i obozy pracy przymusowej, w których więźniów wykorzystywano do nieludzkiej pracy, przede wszystkim na rzecz niemieckiego przemysłu wojennego. Ciężka praca w połączeniu z głodowymi racjami żywnościowymi przyczyniła się do ogromnej śmiertelności wśród więźniów. Wielu z nich uśmiercano w komorach gazowych. Dla obywateli przedwojennej Polski obozy oznaczały przede wszystkim miejsca eksterminacji inteligencji, księży katolickich, osób związanych z ruchem oporu i Żydów. Trafiały tam też osoby zatrzymane podczas ulicznych łapanek.

Tory kolejowe, wartownia i brama główna Auschwitz II (Birkenau), widok z rampy wewnątrz obozu (1945, fot. Wikimedia Commons)

Wywózki na roboty przymusowe do Niemiec

Na początku tego wpisu winien jestem wyjaśnień. W dniach 4 i 18 września, zgodnie z przyjętą przeze mnie na początku częstotliwością (co dwa tygodnie), powinny ukazać się nowe wpisy na blogu. Nie stało się to jednak, ponieważ w moim życiu dużo się działo, miałem dużo pracy i nie znalazłem czasu na dokończenie artykułu, zwłaszcza że ze względu na rocznicę wybuchu II wojny światowej podjąłem się trudnego tematu, wymagającego dogłębnego „researchu” - wywózki moich krewnych na roboty przymusowe do Niemiec w czasie II wojny światowej. Dzisiaj publikuję wreszcie wpis, który miał ukazać się ponad 2 tygodnie temu.

1 września minęło 86 lat od napaści Niemiec na Polskę, natomiast 3 dni temu, 17 września, przypadała rocznica agresji Związku Radzieckiego na nasz kraj. Po ponad dwóch tygodniach niemieckiej ofensywy był to cios, w wyniku którego nasze państwo, broniące wtedy stolicy i nie mogące liczyć na pomoc ze strony zachodnich sojuszników, znalazło się w rozpaczliwie złym położeniu. Kampania wrześniowa, czyli wojna obronna Polski we wrześniu 1939 roku, była początkiem II wojny światowej. Był to najbardziej krwawy konflikt zbrojny w historii świata. W jej wyniku Polska straciła około 6 milionów obywateli i doznała ogromnej ilości strat materialnych. Ofiary ginęły nie tylko w wyniku działań wojennych, ale też między innymi w obozach koncentracyjnych i obozach pracy, w więzieniach, w wyniku pacyfikacji, egzekucji oraz epidemii. Jeżeli chodzi o straty materialne, wynikały one z działań wojennych, rabunku i konfiskaty majątku ruchomego przez okupantów.

Rodzina mojej babci Genowefy Góreckiej z d. Pawlak wśród pracowników przymusowych folwarku Hugo von Posera w Bingerau (obecnie Węgrów) na Dolnym Śląsku

Wrzesień 1939 roku to początek okupacji niemieckiej na ziemiach polskich. W czasie jej trwania Niemcy ze względu na niedobór na rynku pracy spowodowany wcieleniem do Wermachtu dużej liczby młodych mężczyzn pozyskiwali tanią siłę roboczą dla przemysłu i rolnictwa poprzez prace przymusowe. W związku z tym na ziemiach wcielonych do III Rzeszy wprowadzono przymus pracy dla ludności, w tym dzieci już od 12 roku życia. Wiosną 1940 roku przymusowa branka na roboty przybrała charakter masowy. W okupowanej Polsce organizowały ją Arbeitsamty, czyli niemieckie urzędy pracy. Za odmowę groziły surowe kary, w tym kara śmierci. Organizowano też tzw. łapanki. Z robotnikami nie zawierano umów pisemnych, a o czasie ich pracy decydował pracodawca. Nie mieli oni też prawa do urlopu. Przymusowa praca służyła nie tylko pozyskiwaniu taniej siły roboczej, ale i eksterminacji ludności z krajów podbitych.