Pradziadek Wojciech Pawlak - ocalony od kary śmierci

Jak wiemy, dziś przypada 108. rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości. Jest to data umowna, ponieważ odbudowa niepodległego państwa była procesem rozłożonym w czasie, a nie wydarzeniem, które dokonało się z dnia na dzień. 11 listopada 1918 roku pozostaje jednak datą szczególną. Tego dnia Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu, który dzień wcześniej powrócił z więzienia w Magdeburgu, naczelne dowództwo nad podległym jej wojskiem. Warto jednak pamiętać, że 11 listopada 1918 roku doszło również do innego niezwykle ważnego wydarzenia - w Compiègne podpisano rozejm między państwami Ententy a Cesarstwem Niemieckim, który zakończył trwającą ponad cztery lata I wojnę światową, nazywaną również Wielką Wojną. Konflikt ten, jeden z najtragiczniejszych w dziejach świata, z czasem popadł nieco w zapomnienie, przyćmiony przez jeszcze bardziej krwawą II wojnę światową, która wybuchła zaledwie 21 lat później.

Po lewej stronie mój pradziadek Wojciech Pawlak, po prawej - ks. Władysław Wilczyński, proboszcz parafii Wierzchy w latach 1911-1919, który ocalił życie pradziadkowi (fot. Parafia św. Józefa Oblubieńca NMP w Makowiskach)

Do tej pory we wpisach z serii „Martyrologia rodzinna” przedstawiałem losy członków mojej rodziny podczas II wojny światowej. Dziś będzie inaczej. Historia, którą opowiem, rozgrywała się podczas pierwszej z dwóch wielkich wojen XX wieku (choć w dalszej części wpisu powrócę jeszcze do II wojny światowej). Jej głównym bohaterem był mój pradziadek Wojciech Pawlak. Wydarzenia, w których uczestniczył, stanowią moim zdaniem gotowy materiał na scenariusz filmowy. Muszę jednak uczciwie przyznać, że znam je jedynie z przekazu ustnego i nie posiadam żadnych dokumentów, które potwierdzałyby ich prawdziwość, zresztą szansa na zachowanie akt sądowych z okresu I wojny światowej jest niewielka - większość z nich uległa zniszczeniu wskutek działań wojennych. Niestety, jest to opowieść z drugiej ręki. Przekazała mi ją bowiem moja babcia, Genowefa Górecka z domu Pawlak, która usłyszała ją od swojego ojca, wspomnianego Wojciecha Pawlaka. Z własnego doświadczenia wiem, że nie należy bezkrytycznie wierzyć w historie przekazywane przez osoby, które nie były bezpośrednimi świadkami opisywanych wydarzeń. Dlatego przypuszczam, że niektóre elementy tej opowieści mogły ulec zniekształceniu. Nie sądzę jednak, by cała historia była zmyślona.

Kozacy ukrywający się u pradziadka

Pradziadek Wojciech Pawlak urodził się 17 kwietnia 1886 roku w Kolonii Pudłów. Był synem Walentego Pawlaka i Anieli z Rzepkowskich. 7 lutego 1912 roku, dwa lata przed wybuchem Wielkiej Wojny, poślubił prababcię Mariannę z Majów. Pradziadkowie zamieszkali w Kolonii Pudłów, w rodzinnym placu Wojciecha, gdzie prowadzili gospodarstwo rolne. W chwili wybuchu wojny mieli już za sobą śmierć pierwszego dziecka, Józefa. Ich drugi syn, Mikołaj (który również zmarł w dzieciństwie), urodził się już podczas wojny, w listopadzie 1914 roku. Podczas tego konfliktu Pawlakowie ukrywali dwóch Kozaków - żołnierzy carskiej kawalerii walczących z wojskami niemieckimi. Bardzo możliwe, że było to jesienią 1914 roku, podczas wielkiej ofensywy niemieckiej obejmującej centralną Polskę. Kozacy ukrywani przez pradziadków prawdopodobnie wycofywali się z terenów zajętych przez Niemców i mogli znaleźć się w tych okolicach w trakcie odwrotu wojsk. Możliwe, że należeli do formacji wykorzystywanej do prowadzenia rozpoznania, patrolowania terenu i osłaniania odwrotu. Nie mam informacji, jakiej byli narodowości - rosyjskiej czy polskiej. Warto pamiętać, że wielu Polaków służyło wówczas w armii carskiej.

Kiedy żołnierze goszczący u Pawlaków wracali z końmi z łąki, spotkali jadącego konno mężczyznę, który zasalutował im i przedstawił się jako Kozak. Wypytywał ich, gdzie nocują, a oni opowiedzieli mu wszystko. Człowiek ten okazał się później szpiclem donoszącym niemieckiemu okupantowi. Tej samej nocy jednemu z żołnierzy przyśniło się, że zgubił czapkę. Uznał to za zły znak i zaproponował drugiemu, aby przenieśli się do gospodyni mieszkającej w tej samej okolicy, u której również często nocowali. Mąż tej gospodyni służył wiele lat na wojnie w Rosji. Drugi z Kozaków odparł, że nie wierzy w sny, i zdecydował, że kolejną noc spędzi u moich pradziadków. Tymczasem w nocy pod domem moich pradziadków zjawili się żandarmi. Pradziadek chciał uciec przez okno, jednak dom był już otoczony - żandarmi ustawili się z karabinami każdy przy jednym oknie. Niemcy związali ukrywanego Kozaka i zabrali go ze sobą, natomiast Wojciech trafił do aresztu w Sieradzu, gdzie stanął przed sądem wojennym. Za ukrywanie żołnierzy wrogiej armii groziła mu kara śmierci przez rozstrzelanie (możliwe jednak, że wyrok ostatecznie nie zapadł).

Pomoc ks. Władysława Wilczyńskiego

Obraz Matki Bożej Wierzchowskiej z koronami, które w 1912 roku nałożył ówczesny proboszcz parafii, ks. Władysław Wilczyński

W czasie trwania procesu pradziadkowi postanowił pomóc ówczesny proboszcz parafii Wierzchy, do której należeli Pawlakowie - ks. Władysław Wilczyński (ur. 8 sierpnia 1875 r. w Charłupi Małej). Być może uczynił to na prośbę prababci. Wspólnie jeździli bryczką do Sieradza, gdzie kapłan starał się uratować uwięzionego parafianina, korzystając z dobrej znajomości języka niemieckiego. Podczas jednej z rozpraw szpicel, który doniósł na pradziadka, wyszedł z sali sądowej i miał szyderczo zwrócić się do stojącego przed nią duchownego: „Ksiądz to będzie stał za drzwiami”, na co ks. Wilczyński wyjął cygara i poczęstował Niemców, mówiąc: „Ja mu pokażę, czy będę stał za drzwiami”. Ostatecznie udało mu się uratować życie mojemu przodkowi, który został wypuszczony z aresztu. Co więcej, według rodzinnego przekazu w dniu planowanej egzekucji pradziadka rozstrzelano owego szpicla, rzekomo za niesłuszne donosy. Nie wiadomo jednak, w jaki sposób ks. Wilczyńskiemu udało się uratować pradziadka Wojciecha ani dlaczego doszło do egzekucji donosiciela. Wykonanie na nim wyroku oznaczałoby bowiem, że oskarżenie Pawlaka nie miało podstaw.

Po zwolnieniu z aresztu Wojciech wracał pieszo z Sieradza do domu, pokonując około 35 kilometrów. Po drodze ciągle oglądał się za siebie, obawiając się, że ktoś go śledzi. Po powrocie do domu bał się każdego stuknięcia. Można przypuszczać, że doświadczenia te pozostawiły u niego poważną traumę. Gdy jeszcze był więziony, miał się modlić o to, aby go uwolniono i aby udało mu się wrócić do domu przed uroczystą koronacją obrazu Matki Bożej Wierzchowskiej. Jego modlitwa została wysłuchana - został bowiem wypuszczony na wolność niedługo przed uroczystością. Koronacji dokonał wspomniany wcześniej ks. Władysław Wilczyński. W opowieści tej nie zgadza się jednak fakt, że koronacja miała miejsce w 1912 roku, a więc jeszcze przed wybuchem Wielkiej Wojny. Być może chodziło więc o inną uroczystość parafialną w Wierzchach.

Moi pradziadkowie, Marianna i Wojciech, mieli - oprócz wspomnianych wcześniej Józefa i Mikołaja - jeszcze sześcioro dzieci biologicznych: Helenę, Jana (oboje zmarli w pierwszym roku życia), Janinę, Sabinę, Henryka i Genowefę (moją babcię) oraz jednego przysposobionego syna, Feliksa. Moja babcia, urodzona w 1929 roku, była najmłodsza z rodzeństwa. Podczas II wojny światowej rodzina została wywieziona na roboty przymusowe, o czym opowiadałem we wpisie „Wywózki na roboty przymusowe do Niemiec”, wszyscy jednak szczęśliwie przeżyli wojnę. Marianna Pawlak zmarła 24 kwietnia 1957 roku w wieku 67 lat, natomiast jej mąż, Wojciech - 4 października 1961 roku w wieku 75 lat.

Pradziadek Wojciech Pawlak u schyłku życia, z gazetą i swoim nieodłącznym towarzyszem - psem Cacykiem. Zdjęcie to wiernie oddaje pradziadka Pawlaka takim, jakiego go zapamiętano.

Okrutna ironia losu - dalsze losy ks. Wilczyńskiego

W zasadzie na tym mogłaby się zakończyć ta historia. Dla ks. Władysława Wilczyńskiego życie napisało jednak kolejny akt dramatu. Jego dalsze losy poznałem m.in. dzięki biogramowi zamieszczonemu na stronie parafii Makowiska oraz internetowym bazom danych: Straty.pl i Arolsen Archives. Był on proboszczem parafii Wierzchy do 1919 roku. Następnie pełnił tę samą funkcję kolejno w parafiach: Męka, Czastary (tam w 1925 roku włączono go do diecezji częstochowskiej) oraz Makowiska koło Pajęczna. W tej ostatniej placówce zastał go wybuch II wojny światowej. Makowiska znalazły się w granicach Kraju Warty.

Już na początku niemieckiej okupacji ks. Władysław Wilczyński padł ofiarą represji ze strony hitlerowskich funkcjonariuszy. Żandarmi siłą zabrali go wówczas z plebanii. Według powojennych zeznań dwóch świadków niejaki Edward Kuc, „kierowany osobistą zemstą, prowadził księdza (…) wraz z dwoma żandarmami szosą w kierunku Pajęczna. Kiedy tenże znajdował się już za wsią, oprawca Edward Kuc kazał mu na środku szosy uklęknąć i czołgać się do rowu. Następnie polecił powstać i paść na ziemię. To powtarzało się kilkanaście razy. Widząc przechodzące niewiasty, Edward Kuc kazał proboszczowi wstać, odwrócić się do wsi i, strzelając mu ponad głową z rewolweru, kazał uciekać na plebanię z rękami do góry podniesionymi. Te tortury trwałyby dłużej, tylko w obronie księdza proboszcza stanęła Maria Trzebska.”. Następnie, 15 kwietnia 1941 roku, Niemcy usunęli księdza z plebanii, do której wprowadził się niemiecki gospodarz. Duchowny zamieszkał u jednego z mieszkańców Makowisk.

Ks. Władysław Wilczyński (siedzi piąty od lewej) pośród parafian z Makowisk (lata 30. XX wieku, fot. Parafia św. Józefa Oblubieńca NMP w Makowiskach)

Kolejnym etapem prześladowań ks. Wilczyńskiego było aresztowanie przez Gestapo, do którego doszło w nocy z 5 na 6 października 1941 roku. Kapłan został przewieziony do więzienia w Wieluniu, a kilka godzin później - do obozu przejściowego w Konstantynowie Łódzkim, urządzonego w hali fabrycznej, gdzie spędził trzy tygodnie pośród innych duchownych katolickich diecezji częstochowskiej posługujących na terenie Kraju Warty. Po upływie tego czasu przewieziono go wraz z pozostałymi kapłanami koleją do niemieckiego obozu koncentracyjnego w Dachau. Dotarł tam 30 października 1941 roku. Tam nadano mu numer obozowy 28383. Jak relacjonował jeden z przewiezionych księży, na stacji czekali już strażnicy obozowi, którzy natychmiast zaczęli bić i kopać więźniów.

W obozie przebywała już liczna grupa kapłanów z całej Polski i innych krajów Europy. Najtrudniejsze dla więźniów były pierwsze miesiące. Większość zamordowanych księży zmarła wiosną 1942 roku. Ci, którzy przeżyli ten okres, w większości doczekali już wyzwolenia obozu. Na tak wysoką śmiertelność wpływały m.in. niedostateczne wyżywienie, karne odbieranie racji żywnościowych, wyczerpująca praca fizyczna oraz dotkliwe kary cielesne. Do najczęściej stosowanych kar należały chłosta oraz tzw. godzina słupka. Ta ostatnia polegała na zawieszaniu więźniów na hakach przymocowanych do sufitu łaźni. Po siedmiu miesiącach spędzonych w tych nieludzkich warunkach ks. Wilczyński został zakwalifikowany do tzw. grupy inwalidów, czyli więźniów uznanych za niezdolnych do pracy. Został przewieziony do ośrodka zagłady w Hartheim koło Linzu, gdzie 11 czerwca 1942 roku poniósł śmierć w komorze gazowej. Miał niecałe 67 lat. Akt zgonu podaje jednak inną datę i inne okoliczności jego śmierci. Zgodnie z jego treścią ks. Wilczyński zmarł 5 lipca 1942 roku w Dachau z powodu niewydolności serca i układu krążenia, spowodowanej nieżytem jelit. Warto jednak pamiętać, że oficjalne akty zgonu wystawiane przez administrację obozową często zawierały nieprawdziwe informacje lub były sporządzane z opóźnieniem.

Akt zgonu ks. Władysława Wilczyńskiego (1942). Źródło: Arolsen Archives

_________________________

Jak można zauważyć, niniejszy wpis ma dwóch bohaterów - mojego pradziadka oraz kapłana, który ocalił mu życie. Dlaczego poświęcam tak wiele miejsca wojennym losom księdza, który nie był członkiem mojej rodziny? Powody są dwa. Po pierwsze, sposób, w jaki zakończył życie ks. Władysław Wilczyński, stanowi moim zdaniem okrutną ironię losu. Według rodzinnego przekazu uratował mojego pradziadka przed śmiercią z rąk Niemców, sam natomiast zginął z ich rąk podczas kolejnej wojny. Wojciech Pawlak prawdopodobnie nigdy nie dowiedział się, że jego wybawca zginął w tak okrutny sposób. Po drugie, w opowieściach mojej babci ks. Wilczyński jawił się jako wielki dobroczyńca naszej rodziny. Gdyby nie on, mój pradziadek zginąłby z rąk niemieckiego okupanta podczas I wojny światowej, moja babcia nigdy by się nie urodziła, a co za tym idzie - nie byłoby również mnie.

Post scriptum

Dziadek mojej żony Mieczysław Graczyk

Ponieważ jest to ostatni wpis z kategorii „Martyrologia rodzinna”, chciałbym na zakończenie krótko opowiedzieć historię wojenną dziadka mojej żony, Mieczysława Graczyka, urodzonego 8 grudnia 1929 roku (całe jego życie opisałem tutaj). Wkrótce przypada 5. rocznica jego śmierci. Podczas wojny młody Mieczysław pracował u niemieckiego gospodarza w okolicach Wielunia. Gdy w 1945 roku wojska radzieckie wkroczyły do centralnej Polski, Niemcy, uciekając przed nimi, wywieźli Mieczysława wraz z innym młodym mężczyzną, pochodzącym z Pabianic, na zachód, do Niemiec. Mieczysław i jego towarzysz poprosili Niemców o możliwość powrotu do Polski, a ci zgodzili się ich wypuścić. W drodze do domu dziadek został ranny i trafił do szpitala w Kaliszu. Tam opiekowała się nim pewna kobieta, której syn zmarł w tym samym czasie w szpitalu. Po wyjściu ze szpitala nie miał pieniędzy na bilet, dlatego udał się na stację kolejową, gdzie jeden z kolejarzy pozwolił mu wsiąść do pociągu bez opłaty. Dziadek dojechał do Wielunia, skąd dalszą drogę pokonywał pieszo. Po drodze pewien mężczyzna zabrał go na furmankę. Twierdził, że nie jedzie do samego Strobina - rodzinnej miejscowości Graczyków - lecz tylko w jej okolice. Ostatecznie jednak zawiózł dziadka pod sam dom. W styczniu 1955 roku Mieczysław Graczyk poślubił Irenę z Janasów. Z tego małżeństwa urodziło się sześcioro dzieci. Zmarł 20 listopada 2021 roku, mając 92 lata.

Pozostałe wpisy z tej kategorii:

Wywózki na roboty przymusowe do Niemiec

Krewni w niemieckich obozach koncentracyjnych